Tekst: Martin van Rooij

Welke manier van coachen haalt het beste uit mensen: de schouderklop of de aloude schop onder de kont? Of moet je variëren in je stijl van leiderschap? Psycholoog en bewegingswetenschapper Jacques van Rossum doet er al jaren onderzoek naar. “Een goed leerklimaat vergroot het zelfvertrouwen, verbetert de prestaties, vermindert het aantal afvallers en versterkt het groepsgevoel. Allemaal wetenschappelijk bewezen.” 

Recent verscheen de biografie van voetballer Dwight Yorke, voormalig spits van onder meer Manchester United en Sunderland. In zijn boek staat een anekdote over de manier waarop zijn coach bij Sunderland Roy Keane er de wind onder hield. In de rust van een bekerwedstrijd die niet naar wens verliep, vroeg Keane de materiaalman het tactiekbord in de kleedkamer op te hangen. Het bord hing amper of Keane schopte het bord met een gerichte kungfutrap aan barrels. Vervolgens kafferde hij zijn spelers uit. Zijn eigen captain betitelde hij als ‘klote-aanvoerder’, waarna hij hem in het bijzijn van diens medespelers een klap in het gezicht gaf.

Twee pijlers
Werkt dat nou: intimideren? Gaan mensen daarvan beter presteren? Jacques van Rossum: “Coaching steunt, volgens internationaal onderzoek naar de kenmerken van de ideale coach, op twee universele pijlers. De eerste is ‘kennis en instructie’. Hierbij gaat het om kennis van het vak, van de techniek, de tactiek, de fases die je moet doorlopen om beter te worden, de taken die je hebt in een teamsport en de conditionele aspecten. Sportbonden hebben vaak veel aandacht voor deze pijler. En ik moet zeggen: op dit punt scoren Nederlandse coaches over het algemeen goed. Ze krijgen bij de sportbonden op dit punt veelal een goede opleiding en verstaan hun vak.”

De tweede pijler noemt van Rossum ‘beloning en positieve feedback’. “Wat je als coach zegt en doet, moet pedagogisch verantwoord zijn. Je moet in staat zijn je boodschap goed over te brengen. Trainers worden daar amper in opgeleid. Als hun sporter een fout maakt, vliegen ze er vaak vol in. Dat is een onhandige, niet-effectieve benadering. Een sporter, een musicus, een danser of een basisschoolleerling moet zich veilig voelen. Alleen dan creëer je een situatie waarin iemand tot verbetering van zijn prestaties komt.”
Van Rossum verwijst naar het interview met Ernst Daniël Smid (zie Pulse PO-2). “Smid vertelt in dat interview dat hij steevast datgene wat goed gaat benadrukt. Daarmee creëert hij veiligheid. Dat is zijn vertrekpunt. Van daaruit komt hij met suggesties voor verbetering in de trant van: ‘Als je de volgende keer nou eens zus of zo probeert?’ Zo hoort het. Op die manier gaan mensen beter presteren.”

Contraproductief
Hoe destructief een verkeerde benadering kan uitpakken, wordt duidelijk in de documentaire ‘Goud’ van Niek Koppen. Tien weken volgde hij het Nederlands dames hockeyelftal in de voorbereiding op de WK Hockey in Madrid in oktober 2006. Van Rossum: “Coach Marc Lammers pakte een gelouterde speelster hard aan, omdat hij vond dat ze sommige zaken niet goed deed. Dat ging uiteindelijk zo ver dat ze haar zelfvertrouwen verloor en daardoor ook niet meer goed deed waar ze juist wel goed in was. Het mooie is dat Lammers inzag dat zijn manier van coachen contraproductief was, waarna hij zijn aanpak aanpaste.”

Voorbeelden van hoe het niet moet, zijn er te over. De wereldberoemde sopraan Elisabeth Schwarzkopf hield masterclasses* waarvan sommige deelnemers jaren later nog slapeloze nachten moeten hebben. Zangers en zangeressen hebben amper hun eerste noten gezongen of de diva onderbreekt en corrigeert hen al weer, op een haast vernederende manier. Ze verlaten het podium met het gevoel dat ze totaal geen talent hebben en er beter aan doen een dikke streep door hun toekomstdroom te trekken.
Toen Co Adriaanse coach was van Willem II, liet hij zijn selectie na een slechte wedstrijd tegen FC Porto toekijken terwijl hijzelf en zijn collega-trainers zaten te eten. Ajax-trainer Henk ten Cate presteerde het zelfs zijn team op Eerste Kerstdag te laten opdraven voor een training, als straf voor een slechte wedstrijd.
Van Rossum: “Weet je wat er gebeurt als je het zelfvertrouwen van sporters afbreekt in plaats van opbouwt? Ze durven niks meer. Voetballers durven geen actie meer in te zetten. Ze zullen de bal vooral breed- en terugleggen. En het wordt er echt niet beter op als de trainer hem dreigt dat hij na nog één zo’n slechte wedstrijd op de bank zal belanden.”

Concentreren op de taak

Focussen op het resultaat lijkt een goede tip, maar volgens Van Rossum is niets minder waar. “Iedereen kent ze wel: trainers die – uiteraard met de beste intenties – tegen hun team zeggen: ‘Makkie jongens, ze staan onderaan. Die pakken we!’, of ouders die roepen: ‘Wel winnen, hé jongens!’ Het stomste wat je kunt doen als je iets wilt leren, is je focussen op het resultaat. Je moet je niet concentreren op het resultaat, maar op de taak. Zorg dat je die goed uitvoert, dan komt het resultaat vanzelf.”
Van Rossum geeft een voorbeeld van hoe het dus niet moet. “In de finale van de EK Voetbal 2000 tussen Italië en Frankrijk stond Italië vlak voor tijd nog voor met 1-0. De Italianen hadden de bal en bouwden aan een aanval, maar aanvaller Francesco Totti dacht niet aan een mogelijke 2-0, maar aan tijdrekken. Hij kwam te laat terug uit buitenspelpositie, Frankrijk kreeg balbezit, maakte in de negentigste minuut 1-1 en won uiteindelijk dankzij een golden goal. Als Totti zich had geconcentreerd op zijn taak in plaats van het resultaat, was dat niet gebeurd.”

Nadruk op wat goed gaat
Coach Louis van Gaal maakt veel gebruik van videoanalyses van zijn wedstrijden, weet Van Rossum: “Video is een goed hulpmiddel om te komen tot betere prestaties. Het levert waardevolle informatie op. Stel dat je niet scoort omdat de eindpass de spits maar niet bereikt, maar je legt in een wedstrijd wel tien tot vijftien goede aanvallen op de mat, dan moet je niet alleen maar mopperen over het feit dat de laatste pass net niet zuiver was maar het team juist complimenteren met het feit dat het zoveel goede aanvallen wist te creëren en benadrukken dat als het team dat weet vast te houden de goals vanzelf zullen komen.”
Er zijn coaches die al snel na de wedstrijd de spelers voorzien van feedback aan de hand van een selectie van de wedstrijdbeelden. “De speler krijgt een mail met een link en een wachtwoord. Vervolgens ziet hij tien fragmenten uit de wedstrijd waarin hij een rol speelt. De eerste zes of zeven dienen geslaagde acties te zijn, zodat de speler wordt bevestigd in zijn kwaliteiten. De laatste drie of vier fragmenten mogen situaties zijn waarin hij mogelijk een andere oplossing had kunnen kiezen. Stof tot nadenken dus, maar vanuit een veilige situatie.”

Media

Buiten de in de media genoemde voorbeelden van coaches die duidelijk tekortschieten op het gebied van ‘beloning en positieve feedback’ wenst Van Rossum geen andere voorbeelden te geven. “Dat zou volstrekt in strijd zijn met alles wat ik beweer. Maar het is duidelijk dat een aantal coaches juist op dit vlak nog kan verbeteren.” En hoe zat het dan met die staalharde coaches uit het Oostblok? Die leverden toch ook kampioenen af? “Zo’n benadering kent duidelijke risico’s. Een team met een dergelijke coach loopt vaak leeg na afloop van een niet succesvol seizoen. In het Oostblok speelde ook nog wat anders mee. Sporters die kampioen werden, kregen allerlei privileges voor henzelf en hun familie.”
Een voorbeeld van coach die beide pijlers beheerst, wil Van Rossum wel geven. “Guus Hiddink. Hij beheerst de techniek en tactiek, maar slaagt er ook in het over te brengen. Bovendien weet hij een goede band met spelers op te bouwen en ze voor zich te winnen. In de korte tijd dat hij dit voorjaar Chelsea onder zijn hoede had, begonnen spelers die muurvast zaten weer geweldig te presteren. Alle trainers op dat niveau beheersen het onderdeel ‘kennis en instructie’. Alleen de allerbeste trainers zijn ook goed in ‘beloning en positieve feedback’. En dat is belangrijker dan veel mensen denken. Het lijkt tegenstrijdig, maar om tot goede resultaten te komen moet je niet het resultaat vooropstellen, maar een goed leerklimaat.”

Op www.coachesdienooitverliezen.nl vindt u nadere informatie, waaronder samenvattingen van onderzoeken (als pdf te downloaden). Ook interessant: www.positiefcoachen.nl

* Op Youtube is een persiflage van Koot en Bie op de masterclasses van Schwarzkopf te zien.