“Zo, nu zijn wij allemaal stil!” zegt juf Liesbeth, terwijl ze dwingend de klas rondkijkt. Anders dan deze uitspraak doet vermoeden, is zij helemaal niet van plan om stil te zijn, integendeel.

We komen dergelijk taalgebruik bij meer beroepen tegen. Commissaris Bulle Bas, het prototype van de handhavende diender in de Bommelverhalen, had de gewoonte op gezette tijden, midden op de weg stilstaand, te roepen “Halt Bommel, je bent er gloeiend bij! Waar gaan wij zo gehaast naartoe?!” Ook verpleegkundigen staan bekend om die gewoonte: “Zo, mijnheer Kurpershoek, het is tien uur! Wij gaan lekker slapen.”

In al die voorbeelden wordt de meervoudsvorm ‘wij’ gebruik, terwijl de spreker in het geheel niet van plan is zelf mee te doen. Wat schuilt daarachter? Bij nadere analyse blijkt het vrijwel altijd te gaan om een opdracht, die bij de ander(en) mogelijk op enige weerstand kan stuiten. Door die ander(en) niet rechtstreeks aan te spreken, wordt de confrontatie minder duidelijk en klinkt het minder hard en dwingend. De verwarring die zo even ontstaat (‘Wat zegt ze nou?’) is net genoeg om vervolgens tot daden te kunnen overgaan. Bovendien klinkt dat ‘wij’ gezelliger, geruststellender: ik bedoel het niet kwaad.
Toch is het aan te raden dit soort constructies te vermijden. Verwijswoorden zijn alleen duidelijk als ze naar de juiste pers(o)n(en) verwijzen.

Het tegenovergestelde hoor ik ook heel vaak. “Zal mama het even voor je openmaken?” of “Juf gaat nu even bij de groene groep zitten, dus jullie moeten even zelfstandig doorwerken.” In dit soort constructies wordt juist het verwijswoord vermeden en de echte naam of ‘aanspreektitel’ gebruikt, ook al zegt de spreker het zelf. Dit blijkt een aanpassing aan peutertaal te zijn. “Mama doen!” is de formulering die later moet evolueren naar “Mama, wil jij dat even voor me doen?” Vanuit een verkeerd gevoel van afstemming wordt het aanspreekwoord overgenomen en tot onderwerp van de zin gemaakt. Het is een beetje vergelijkbaar met de rare gewoonte van sommige (groot)ouders om dieren en voertuigen aan te duiden met het geluid dat ze maken. “Waar is je wafwaf?”

In begrijpend leeslessen zijn verwijswoorden voor veel kinderen een struikelblok. Ook in schrijfproducten van kinderen blijken verwijswoorden weinig of verkeerd te worden benut. Misschien helpt het als ouders en leraren beginnen in hun spreektaal de juiste vormen te gebruiken...

Dolf Janson is onderwijsadviseur bij APS

reacties