Tekst: Erno Mijland

Games worden in het primair onderwijs slechts sporadisch ingezet om het leren te ondersteunen. Een gemiste kans, zeggen deskundigen en jonge gamers zelf, want ‘wanneer je zelf iets ontdekt, blijft het hangen.’ Het wordt tijd dat we naar het volgende level gaan. 
 

RekenWeb is een website van het Freudenthal-instituut met allerlei rekenspelletjes onder het motto ‘Rekenen is leuker als je denkt’. De eenvoudig vormgegeven spelletjes zijn voor kinderen een manier om met meer plezier de toch wat droge stof van het rekenen te oefenen. Repeteren is geen opgave, maar een uitdaging en het leren gebeurt ‘en passant’, terwijl je speelt. RekenWeb doet dit op een eenvoudige manier. Ondertussen volgen de ontwikkelingen in de wereld van het gamen elkaar in rap tempo op. Kinderen groeien op met steeds intelligentere games en ontwikkelen een nieuwe geletterdheid: die van de unieke beeldtaal van en interactie met games. het principe blijft: gamen maakt leren leuker.

Spelenderwijs leren
Eigentijdse games zitten slim in elkaar. Ze motiveren de speler om te blijven spelen en om met volle overgave te spelen, zodat je wint van de ander, je persoonlijke topscore verbetert of punten verzamelt die je toegang geven tot een volgend level. Resultaten worden expliciet gemaakt en gewaardeerd, belonen en ‘straffen’ gebeurt direct, ofwel: games geven feedback op het juiste moment. Games bieden daarnaast een veilige context om acties uit te proberen en fouten te maken. En van fouten maken leer je, toch? Ze hebben ook een adaptief karakter: je speelt de game op jouw niveau; de meest intelligent gebouwde educatieve games laten je extra oefenen met wat je moeilijk vindt en dagen je uit op het voor jou net haalbare, ofwel in ‘de zone van naaste ontwikkeling’ (Vygotski). Ten opzichte van het traditionele boek bieden games leerlingen door hun interactiviteit, bewegend beeld en realistisch geluid een meer directe ervaring van het onderwerp. Ze vertellen beeldende verhalen, soms spannend, soms met humor, verhalen waarmee ook meer abstracte boodschappen overgebracht kunnen worden. Er zijn games die je zelfstandig laten werken aan pittige opdrachten en games waarbij je met of tegen elkaar speelt.

GPS, wii, intelligentie
De komende jaren zullen de mogelijkheden om games educatief in te zetten alleen maar groeien. Games worden visueel steeds krachtiger. Zo gaan we steeds meer van twee naar drie dimensies en bewegen figuren in het spel steeds realistischer. Nieuwe ‘speelvelden’ naast de computer bieden nieuwe mogelijkheden. De Wii is daar een inmiddels bekend voorbeeld van, maar we kennen ook al games op basis van gps die buiten gespeeld worden of speelplaatsen met interactieve games. Voor de aansturing van games gebruikten we lange tijd alleen een toetsenbord, muis of joystick. Daarna volgde het racestuur met dashboard. De nieuwste games stuur je aan door te bewegen voor een infrarood camera, met sensoren in een plaat op de grond of zelfs met gedachten (met de zogenaamde ‘brain machine interfaces’). Programmeurs zijn steeds beter in staat games te bouwen die zich aanpassen aan de speler en diens gedrag. Dat betekent: meer adaptiviteit. Met kunstmatige intelligentie kunnen games leren van het gedrag van de speler, waardoor de feedback kan worden verfijnd. Games worden ook socialer. In online games kun je samen spelen met mensen over de hele wereld. En tot slot: het wordt ook steeds gemakkelijker om zelf games te maken, zoals met het nederlandse product Game maker. Gamedeskundige Margreet van den Berg: “Ik ben ervan overtuigd dat je verschrikkelijk veel leert als je met je eigen leervraag aan de slag gaat, je eigen content zoekt en die via een spel didactiseert.” 

De praktijk
Duizelingwekkend? Zeker. dat games, ondanks alle educatieve toepassingsmogelijkheden, nog weinig zichtbaar zijn in het primair onderwijs is dan ook begrijpelijk. Als er al sprake is van games in veelgebruikte methodes, gaat het vaak om een extra spelletje voor de snelle leerling. Deze spellen zijn meestal weinig intelligent en nauwelijks interactief. Daarnaast is goede informatie over de nieuwste edutainment games en de mogelijkheden ze didactisch in te zetten lastig te vinden. En als je als leerkracht opgegroeid bent in een gameloos tijdperk is het echt niet zo gemakkelijk te doorgronden wat voor jouw leerlingen écht wat oplevert. Het effectief inbouwen van games in je curriculum, je lesdag of klassituatie is dan een behoorlijk pittige opdracht. Daarnaast is er nog weinig wetenschappelijk onderzoek naar wat nu werkelijk de leeropbrengst van games is en wanneer games het meest effectief zijn. Professor Mark Overmars van de universiteit van Utrecht zegt daarover: “met name de transfer is nog een blinde vlek voor de wetenschap. ofwel: wanneer gaan kinderen wat ze leren in een spel vertalen naar daadwerkelijk functioneel gedrag of functionele kennis? En wat zijn de korte, maar vooral ook de langetermijn effecten van het spelen van games?” Tegelijkertijd zijn games een niet langer te negeren onderdeel van de wereld van kinderen. Willen we de aansluiting blijven houden én gebruik gaan maken van de unieke mogelijkheden van games als leermiddel, dan zullen we meer moeten gaan experimenteren, ervaringen opdoen en kennis vergaren en delen. Laten we daarbij niet vergeten vooral ook te luisteren naar de ervaringsdeskundigen bij uitstek: de gamende kinderen zelf.

De rol van de leraar?
Games kunnen voor een groot deel zelfstandig gespeeld worden. Dat is handig... terwijl een aantal leerlingen een game speelt, heeft de leerkracht de gelegenheid om met een leerling of een klein groepje leerlingen één-op-één te werken, bijvoorbeeld aan extra instructie. Mag je de gamende leerling dan volledig aan het lot overlaten? Natuurlijk niet. meekijken, vragen stellen die helpen om moeilijke problemen zelfstandig op te lossen, het hoort bij de begeleiding en zorgt voor meer leeropbrengst. Belangrijk aspect is ook het voorkomen dat er een averechts effect optreedt als de game te moeilijk is en daardoor tot frustratie leidt. De leerkracht is verantwoordelijk voor de context waarin gespeeld en geleerd wordt. Die context blijft een belangrijke, misschien wel de belangrijkste voorwaarde voor leren.

Herm Kisjes en Erno Mijland schreven ‘it’s all in the games. Gamen is geweldig | gamen geeft problemen’. Uitgeverij Innodoks.

Bronnen, links en meer informatie: www.betergamen.nl